Odczyny poszczepienne

Szczepienia ochronne to interwencja w zdrowie społeczeństwa, mająca na celu zapobieganie rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych. Celem szczepienia jest wytworzenie pamięci odpornościowej organizmu. Pamięć odpornościowa powstaje dzięki temu, że szczepionka wprowadzona do organizmu wywołuje reakcję układu odpornościowego. Odpowiedzią układu odpornościowego na szczepionkę jest produkcja przeciwciał i komórek odpornościowych. To właśnie dzięki nim, w przyszłości organizm reaguje prawidłowo na kontakt z drobnoustrojem chorobowym.

Reakcją na szczepienie są odczyny poszczepienne, czyli spodziewane, prawidłowe reakcje związane z działaniem szczepionki w ustroju. Odczyny poszczepienne mają zwykle charakter łagodny i zależne są od rodzaju szczepionki, zawartych w niej dodatkowych składników oraz od wrażliwości szczepionej osoby. Odczyny poszczepienne mogą być miejscowe i ogólne, a częstość ich występowania i charakter objawów zależą od rodzaju szczepionki (zabita-żywa), drogi podania, wielkości i kolejności dawki, a także rodzaju drobnoustroju. Nasilenie objawów i przebieg odczynu zależy głównie od wrażliwości osoby szczepionej a czas ich pojawienia waha się od 2 – 48 godzin. Zwykle ustępują one samoistnie i nie pozostawiają powikłań.

Odczyny miejscowe jak sama nazwa mówi występują w miejscu wstrzyknięcia objawiają się najczęściej:

  • zaczerwienieniem,
  • obrzękiem,
  • bolesnością,
  • Niewielkim naciekiem

Odczyny ogólne to towarzyszące odczynom miejscowym:

  • podwyższona temperatura ciała,
  • złe samopoczucie,
  • bóle mięśni i głowy,
  • uogólniona wysypka uczuleniowa, najczęściej o typie pokrzywki występująca ze świądem i obrzękami powiek.

Nie zawsze jednak szczepienie przebiega bez powikłań. Niekiedy podanie szczepionki powoduje niekorzystną nadmierną reakcję organizmu na podaną substancję. Mówimy wówczas o niepożądanych odczynach poszczepiennych (NOP). W Polsce lekarz ma obowiązek zgłosić niepożądane odczyny poszczepienne.

Ryzyko wystąpienia NOP można zmniejszyć przeprowadzając prawidłową kwalifikację do szczepienia. Jest to badanie obowiązkowo przeprowadzane przez lekarza przed każdym podaniem szczepionki. Polega ona na zebraniu wywiadu, zbadaniu dziecka oraz ocenie jego stanu zdrowia. Ponadto szczepienie powinni wykonywać tylko wykwalifikowani pracownicy ochrony zdrowia w odpowiednich warunkach umożliwiających udzielanie natychmiastowej pomocy w razie wystąpienia najpoważniejszych, niespodziewanych reakcji.

Pamiętajmy jednak, że pomimo iż ze szczepieniami ochronnymi wiąże się ryzyko wystąpienia powikłań poszczepiennych, to częstość występowania tych powikłań jest dużo mniejsza, niż ryzyko narażenia się na groźne choroby, przeciwko którym te szczepienia się stosuje.

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP)


NOP to niepożądana, nadmierna odpowiedź organizmu na podane szczepienie. Jest to w przeciwieństwie do odczyny poszczepiennego reakcja niepożądana i niespodziewana. Pod nazwą NOP kryje się każde zaburzenie stanu zdrowia, występujące po szczepieniu i mogące być wynikiem:

  • Indywidualnej reakcji organizmu człowieka szczepionego na podanie szczepionki.
  • Błędu podania szczepionki, np. w sytuacji, kiedy szczepionka podskórna zostanie podana domięśniowo, bądź np. zakażenia spowodowane niesterylnością w czasie wykonania szczepienia lub rozpuszczania szczepionki.
  • Złej jej jakości, czyli np. nieprawidłowym przechowywaniem szczepionki, lub jej niewłaściwym transportem itp.
  • Zjawisk od szczepienia niezależnych, a tylko przypadkowo pojawiających się po szczepieniu. Przykładem są choroby wieku dziecięcego, które występują w tym samym okresie życia, co wykonywane szczepienia. Są one mylnie podawane, jako niepożądany odczyn poszczepienny.

Najczęściej występującymi NOP jest gorączka, obrzęk i odczyn zapalny w miejscu wstrzyknięcia, a także gorsze samopoczucie. Pomimo, że lista NOP jest długa i każde z powikłań jest poważne i wywołujące przerażenie u rodziców, pamiętać należy, że, poważne odczyny poszczepienne zdarzają się bardzo rzadko! Mamy z nim do czynienia raz na dziesiątki tysięcy szczepień! Ciężkie NOP mogą prowadzić do trwałego ubytku na zdrowiu lub nawet zagrozić życiu.

Można rozróżnić trzy rodzaje NOP:

1. Odczyny miejscowe, takie jak:

  • obrzęk,
  • zaczerwienienie i bolesność,
  • sącząca się przetoka nad węzłem chłonnym,
  • ropień bakteryjny bądź jałowy,
  • powiększenie węzłów chłonnych.

 

2. Odczyny ze strony OUN (ośrodkowego układu nerwowego), np.:

  • encefalopatia – choroba dotycząca struktury mózgu, drgawki,
  • poliomyelitis poszczepienne wywołane wirusem szczepionkowym (porażenie lub niedowład wiotki z objawami utrzymującymi się 60 lub więcej dni),
  • zapalenie mózgu lub opon mózgowo – rdzeniowych,
  • zespół Guillain-Barre (symetryczny niedowład o ostrym początku, gwałtownie postępujący z zaburzeniami czucia).

 

3. Inne niepożądane odczyny poszczepienne, takie jak.:

  • wstrząs anafilaktyczny – reakcja alergiczna występująca natychmiast po podaniu szczepionki,
  • gorączka powyżej 39 °C,
  • epizod hipotensyjno – hiporeaktywny (jest to charakterystyczny stan po szczepieniu DTP, w którym niemowlę przez pewien okres (10 minut do 36 godzin) ma obniżone ciśnienie tętnicze (stany hipotonii do zapaści naczyniowej włącznie), obniżone napięcie mięśniowe, nie przyjmuje posiłków i nie nawiązuje kontaktów z otoczeniem);
  • nieutulony ciągły płacz (utrzymujący się powyżej 3 godzin płacz lub krzyk o znacznym nasileniu i wysokim tonie, pojawiający się przeważnie 6–18 godzin po szczepieniu),
  • uogólnione zakażenie prątkiem BCG,
  • małopłytkowość,
  • posocznica, w tym wstrząs septyczny,
  • zapalenie jąder,
  • zapalenie ślinianek.

W Polsce każdego lekarza obowiązuje zgłoszenie niepożądanego odczynu poszczepiennego. Aby zminimalizować ryzyko jego wystąpienia lekarz przed każdym szczepieniem, zarówno dziecka, jak i dorosłego, zobowiązany jest do przeprowadzenia prawidłowej kwalifikacji do szczepienia. Kwalifikacja polega na zebraniu szczegółowego wywiadu, zbadaniu pacjenta oraz ocenie jego stanu zdrowia. Pamiętać należy także, że szczepienie powinno być wykonywane tylko przez osoby przeszkolone, a więc przez wykwalifikowanych pracowników ochrony zdrowia. Szczepienie powinno być także przeprowadzone w odpowiednich warunkach umożliwiających udzielanie natychmiastowej pomocy w razie wystąpienia najpoważniejszych, niespodziewanych reakcji.

Pamiętajmy jednak, że pomimo iż ze szczepieniami ochronnymi wiąże się ryzyko wystąpienia powikłań poszczepiennych, to częstość występowania tych powikłań jest dużo mniejsza, niż ryzyko narażenia się na groźne choroby, przeciwko którym te szczepienia się stosuje.

Katarzyna Półtorak

położna

baner Katarzyna Półtorak położna