Ortograficzne SOS!

Język polski to przedmiot, który od wielu lat jest odsuwany na drugi plan. Wielu rodziców ostrzega swoje dzieci: Pamiętaj! Tylko ucz się matematyki (…) nie zaniedbuj historii, geografii … A co z językiem polskim? – Napisz tę klasówkę chociaż na trójkę … – zazwyczaj tak brzmi odpowiedź. Bardzo duży błąd – umiejętność poprawnego pisania i mówienia to coś co w dorosłym życiu jest naszą wizytówką. Warto więc zadbać o to by dziecko  już od najwcześniejszych lat jego edukacji, uczyło się pisać i mówić poprawnie. 

Moje pierwsze dyktando

Pierwsze dyktando – jak się do niego przygotować? Cisza. Jak wytłumaczyć zasady pisowni, których dziecko nie pamięta z lekcji? Cisza. Do kogo mieć pretensje jeśli dziecko dostanie z dyktanda złą ocenę? Cisza.

Mniej więcej tak wspominam swoje przygotowania do pierwszego dyktanda. Dookoła ciemność, łzy napływające do oczu bo przecież: żółty przez „ż” z kropką i „ó” kreskowane, jeżyk podobnie, a Jerzy to już zupełnie inaczej – jak to wszystko zapamiętać ma siedmiolatek? Później genialny sposób mojej mamy zachęcającej mnie do … czytania słownika.

Następnego dnia kolejny, mądry pomysł polonistki – wiecie, tej „starej daty” polonistki, która dyktowała nam tekst z pożółkłej kartki z lat siedemdziesiątych (albo i lepiej … Kto wie? Może i mój tata pisał to dyktando?). A szło to mniej więcej tak: Jeżyk Jerzy chyżo wychynął się zza krzaczka mrużąc oczy w niemym zachwycie. Nie myliły Go przeczucia o nadchodzącej burzy. Na czas zdążył skryć się w swej norze. Miał w niej zapas świeżej kapusty – dla siebie i swojej ryżej sąsiadki – gżegżółki.

Powiem Wam szczerze – do dziś się waham pisząc te słowa…

Nauczanie ortografii w klasach I – III

A teraz małe rozgrzeszenie dla owej „polonistki starej daty”, którą wspominaliśmy w wyżej przytoczonej historii … Umiejętność pisania i czytania to podstawy, które powinien opanować każdy uczeń klasy I, II i III. W umiejętności pisania ważna jest nie tylko poprawna kaligrafia (poprawne kreślenie znaków), ale też opanowanie ortografii. Kształcenie umiejętności ortograficznych zależy między innymi czynników takich jak:

  • sprawnie działający analizator wzrokowy i słuchowy,
  • dobra koncentracja uwagi, pamięci, myślenia,
  • sprawność ruchów ręki i narządów mowy.

Dlaczego? Dziecko postrzega zapisany wyraz wzrokowo i wymawia go. Wymówiony wyraz kojarzy z akustycznym wyobrażeniem słuchowym , a później z jego obrazem. Zapisanie wyrazu wzmacnia więc zapamiętanie obrazu graficznego i ruchowego. Przy takim połączeniu czynności powstają w umyśle dziecka skojarzenia pomiędzy spostrzeżeniami wzrokowymi, słuchowymi i  ruchowymi narządów mowy oraz ruchów ręki.

Podstawowe problemy z ortografią wśród uczniów klas I – III

Podstawową umiejętnością w wieku wczesnoszkolnym jest umiejętność czytania i pisania. Główną przyczyną niepowodzeń w nauce tych dwóch umiejętności jest brak koncentracji. Brak koncentracji powoduje błędne, lub niedokładne zapamiętanie wyrazu i popełnianie błędów podczas stosowania zasad ortografii.

Często zdarza się też, że uczniowie znają zasady ortograficzne, a zupełnie nie potrafią zastosować ich w zapisywanych wyrazach. Mówimy wtedy o zaburzeniach procesów psychologicznych tzn, że uczeń np. może nie zapamiętać obrazu graficznego, nieuważnie słucha nauczyciela, nieumiejętnie przeprowadza kolejne operacje myślowe, nieprawidłowo postrzega. Czasami przyczyną są:

  • dysgrafia (zaburzenia motoryki),
  • dysortografia (poprawna znajomość zasad ortografii, ale nieumiejętność ich stosowania – odtwarzania wyrazów o pisowni fonetycznej),
  • przyczyny zewnętrzne (zaniedbania nauczyciela, źle przeprowadzona obserwacja, mało ćwiczeń, pośpiech w realizacji materiału, brak systematyczności).

Metody i zasady nauczania ortografii w klasach I – III

Bez tytułu

Zasady nauczania ortografii stosowane są przez nauczyciela z konieczności spowodowanej właściwościami psychofizycznymi uczniów. Zasada systematyczności, stopniowania trudności, kontroli i oceny postępów jest na pewno dla wszystkich zrozumiała. Tylko systematyczne nauczenia ortografii, rytmiczna realizacja materiału, racjonalny dobór trudności tego materiału do dojrzałości dzieci oraz systematyczne kontrolowanie postępów uczniów gwarantuje „ogarnięcie” znajomości zasad ortograficznych i umiejętności ich stosowania. Pozwala też na niwelowanie, na bieżąco wszelkich niedociągnięć u pojedynczych uczniów.

Zasada profilaktyki to zapobieganie błędom polegające na stałym kontrolowaniu przez nauczyciela poprawnego zapisu nowych i trudnych wyrazów, przyzwyczajania uczniów do zgłaszania swoich wątpliwości, samokontroli pisanego tekstu. Nauczyciel nie powinien więc w żaden sposób upominać dziecka pytającego o to dlaczego dany wyraz piszemy tak, a nie inaczej. Jeśli wyraz jest już dobrze znany, może zlecić uczniowi np. sprawdzenie go w słowniku nie odpowiadając wprost na jego pytanie. Później może zalecić zapisanie wyrazu na tablicy w poprawnej formie, by utrwaliła się ona także w pamięci innych dzieci.

Zasada poglądowości wymaga właściwego doboru i celowego wykorzystania wszystkich dostępnych środków dydaktycznych, które mogą pomóc uczniom skupić uwagę, zapamiętać obraz wyrazów, formułować właściwe wnioski ortograficzne. Środki dydaktyczne mogą być „gotowe”, przygotowane przez nauczyciela, lub samych uczniów. Każde z tych rozwiązań jest celowe, nawet jeśli wiąże się się z większą ilością pracy w domu! Wpajanie dzieciom „suchych” ortograficznych formułek nie tylko nie byłoby skuteczne, ale bardzo szybko zniechęciłoby je do nauki ortografii i poprawnej pisowni  w ogóle.

Zasada aktywności polega na zaangażowaniu maksymalnie każdego ucznia w uczestnictwo w ćwiczeniach ortograficznych. Każdy uczeń powinien być zaangażowany i zainteresowany treścią przekazywanych przez nauczyciela zasad a także sposobem ich wykonania.

Jednak by nauczenie ortografii było skuteczne, ważne jest by do stosowanych zasad dołączyć odpowiednią metodę: indukcji, dedukcji, lub analogii.

Praktyczne wskazówki

Nauczyciel, lub rodzic uczący dziecko zasad ortografii powinien:

  1. Najpierw zaznajomić dziecko z nowym materiałem ortograficznym.
  2. Utrwalić materiał z dzieckiem za pomocą ćwiczeń.
  3. Sprawdzić stopień opanowania materiału.
  4. Przeprowadzić potrzebne ćwiczenia poprawkowe.

W trakcie nauki powinny zostać zaangażowane receptory: wzorku, słuchu i ruchu.  Pomaga to dziecku w zapamiętywaniu informacji, przechowywaniu ich i przypominaniu w trakcie samodzielnego pisania. Regułka ortograficzna powinna być krótka, jednoznaczna i prosta do zapamiętania, zawsze w formie twierdzącej (nie przeczącej!). Przed przedstawieniem reguły powinniśmy z dzieckiem obserwować zjawiska językowe (np. wyszukiwanie wyrazów) w tekście. Na koniec, jeśli stwierdzimy, że dziecko zna już regułę i potrafi z niej skorzystać wprowadzić możemy wyjątki.

Jak skutecznie uczyć, ale nie zniechęcić?

Przede wszystkim warto zrezygnować z drętwych regułek sięgając po metody takie jak:

  • wierszyki, 
  • krzyżówki,
  • zagadki,
  • rebusy,
  • uzupełnianki,
  • dopasowywanie dwóch elementów,
  • podpisywanie obrazków,
  • dopasowywanie nazw do obrazków,
  • odmiana wyrazów.

W trakcie uczenia ortografii unikajmy podstawiania dziecku błędnego tekstu w celu wyszukania w nim błędów!

Dominika Różycka – Glińska

polonistka