Psychologiczne pozycje życiowe dzieci z rodzin alkoholowych

Osoby pochodzące z rodzin z problem alkoholowym w dorosłym życiu doświadczają wielu złożonych problemów, które wpływają na ich funkcjonowanie społeczne. Według znanego amerykańskiego psychiatry Erica Berna, wiele trudności w relacjach interpersonalnych jest wynikiem utrwalonych negatywnych wzorców zachowań wyniesionych z rodzinnego domu oraz utrwalonych destrukcyjnych  przekonań dotyczących obrazu własnej osoby, świata  i ludzi…

W latach  sześćdziesiątych XX wieku Eric Berne  sformułował tak zwaną koncepcję  zaburzeń i terapii, nazwał ją analizą transakcyjną. Analiza transakcyjna odnosi się do dwóch głównych źródeł patologii u ludzi. Pierwszym czynnikiem jest  istnienie destrukcyjnych skryptów życiowych. Skrypt jest określany  jako przeświadczenia człowieka  dotyczące jego osoby, tego kim jest, jakie ma priorytety życiowe,  jak zrealizować swoje cele  oraz kim są inni ludzie. Skrypty życiowe tworzą się we wczesnym dzieciństwie poprzez kontakt z innymi osobami. Najczęściej   przekazy, które dzieci dostają od rodziców mają potem wpływ na rodzaj skryptu życiowego, jaki ukształtuje się u dziecka w dorosłym życiu. Są skrypty destrukcyjne (często występują u dzieci z rodzin dysfunkcyjnych) i skrypty konstruktywne (kształtujące się u osób wychowujących się w prawidłowych warunkach).            Eric Berne poza skryptami życiowymi, wyróżnił tak zwane psychologiczne postawy życiowe. Jako psychologiczne postawy życiowe określa się emocje, które kształtują się w dzieciństwie wobec własnej osoby i innych ludzi. Wyróżnił cztery podstawowe pozycje psychologiczne:

Ja jestem OK – Wy jesteście OK

Pozycja ta należy do pozycji wygrywających. Jest to pozycja zdrowia psychicznego, postawa realistyczna, która  pozwala rozwiązać konstruktywnie problemy życiowe, wiąże się z adekwatnymi oczekiwaniami wobec innych, respektem dla ich potrzeb i autonomii. Osoba będąca w tej pozycji, pozytywnie ocenia siebie a także innych ludzi, akceptuje siebie i zna swoją wartość. Współpracuje z innymi i łatwo osiąga wyznaczone cele. Potrafi obiektywnie patrzeć na pozytywne  i negatywne aspekty danej sytuacji.

Ja nie jestem OK – Wy jesteście OK

Dzieci wychowujące się w rodzinach dysfunkcyjnych często doświadczają stanu frustracji z powodu niezaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych (np. potrzeba bezpieczeństwa, miłości, aprobaty, wsparcia). Żyją w chaosie, w świecie w którym nie ma jasnych  zasad. Na co dzień zmagają się z poczuciem zagrożenia i niepewności. Często rodzice alkoholicy nie  są w stanie obdarzyć ich bezwarunkową miłością, ponieważ sami są labilni emocjonalnie i wymagają wsparcia z zewnątrz. Dzieci nie rozumieją dlaczego ich potrzeby nie zostają zaspokojone przez opiekunów,  podświadomie czują, że coś jest nie tak. W związku z tym szukają przyczyn najczęściej w sobie i zaczynają obwiniać się za zaistniałą  sytuację rodzinną. Ponadto rodzice często wspierają i podtrzymują takie błędne interpretacje. Takie okoliczności sprzyjają kształtowaniu się negatywnej pozycji życiowej  "Ja nie jestem OK, Ty jesteś OK", która w literaturze jest nazwana pozycją introjekcji. W konsekwencji  taka pozycja życiowa prowadzi do alienacji, poczucia smutku, przygnębienia, depresji  a  niekiedy nawet do tendencji samobójczych.

Ja nie  jestem OK- Wy nie jesteście OK

Inną charakterystyczną pozycją życiową dla  DDA jest postawa autodestrukcyjna, która przejawia się kierowaniem agresji na własna osobę. Taka pozycja charakteryzuje osoby, które straciły sens życia, ujawniają bierność, apatię i  brak samoakceptacji. Jest to pozycja bardzo szkodliwa i niebezpieczna, ponieważ może prowadzić do  samobójstwa bądź zabójstwa. Dziecko pochodzące z rodziny alkoholowej, aby przetrwać wykształca w sobie pewne mechanizmy obronne. Owe mechanizmy obronne uruchamiają się w  sytuacjach napięcia emocjonalnego lub zagrożenia. Dzieci dzięki tym mechanizmom obronnym mają szansę wytrzymać nawet traumatyczne sytuacje.  W skutek  negatywnych doświadczeń rodzinnych, dziecko może wykształcić mechanizmy, które warunkują możliwość przetrwania np. „Mogę przetrwać w świecie tylko wtedy, jeśli nie będę odczuwać emocji, nikomu nie zaufam, będę walczyć …” Przedstawiona  pozycja życiowa jest bardzo destrukcyjna i w konsekwencji prowadzi do samozagłady.

Ja jestem OK – Ty nie jesteś OK

Taka pozycja może ujawnić się u osób, które uzyskały aprobatę i wsparcie poza rodzinnym domem. Bardzo często osoby pochodzące z dysfunkcyjnych domów, które reprezentują ową pozycję życiową doświadczają poczucia ważności, uznania i wsparcia w środowiskach przestępczych. Osoba znajdująca się w tej pozycji ma poczucie wyższej wartości nad innymi osobami, nie liczy się ze zdaniem innych i sądzi, że wszyscy są gorsi od niej. Wewnętrznie osoby takie doświadczają poczucia krzywdy, frustracji,  funkcjonują w roli ofiary, ale jednocześnie wcielają się w  rolę oprawcy, gdyż w odwecie za swoje krzywdy sprawiają cierpienie innym osobom. Niestety osoby o takim profilu psychologicznym rzadko mają wgląd w swoją sytuacje życiową,  nie są świadome swoich destrukcyjnych mechanizmów działania i wykazują często skłonności psychopatyczne.

Ukazane psychologiczne pozycje życiowe mogą charakteryzować  nie tylko  DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików), ale również osób,  które wychowywały się  w rodzinach dysfunkcyjnych. Takie pozycje życiowe mogą rozwijać się  na skutek dostarczenia przez rodzinę  lub otoczenie różnorodnych negatywnych bodźców. Możliwość  zmiany takich zachowań daje psychoterapia grupowa. Psychoterapia prowadzona w ramach  analizy transakcyjnej zorientowana jest na identyfikację destrukcyjnych wzorców zachowania i zastąpienie ich  innymi konstruktywnymi schematami zachowania, które w codziennym życiu  okazują się znacznie korzystniejsze dla pacjenta i ułatwiają mu komunikację z innymi osobami.

Jolanta Górnich
psycholog
mediator rodzinny