Role dzieci w rodzinie alkoholowej

Dzieci wychowujące się w rodzinach z uzależnionych od alkoholu często przyjmują postawy obronne wobec życia. Dzieje się tak ponieważ dzieci te chcą uchronić się przed bolesną konfrontacją z rzeczywistością. Nieświadomie stają się zamknięte w sobie, alienują się społecznie i funkcjonują według pewnych schematów działania. W psychologii często wyróżnia się cztery obronne wzorce funkcjonowania dzieci z rodzin dysfunkcyjnych.

Owe wzorce funkcjonowania opisuje się bardzo często jako tak zwane role dzieci alkoholików. Dzieci z rodzin dysfunkcyjnych przyjmują najczęściej role: bohatera rodzinnego, kozła ofiarnego, maskotki i niewidzialnego dziecka.

Bohater rodzinny

Najczęściej w rolę bohatera rodzinnego wciela się najstarsze dziecko, które rezygnuje z własnych potrzeb i ważnych celów życiowych, aby pogodzić rodziców i zadbać o młodsze rodzeństwo. Często nakłada na siebie liczne obowiązki rodzinne i stara się odciążyć innych członków rodzinnych. Bohater rodzinny nie ma dzieciństwa, ponieważ musi szybko dorosnąć i wziąć sprawy w swoje ręce. Jego altruizm i nieodpowiedzialność przysłania mu własne potrzeby. W konsekwencji przedstawiony wzorzec zachowania obraca się przeciwko bohaterowi rodzinnemu, ponieważ taki styl "poświęcenia" jest destrukcyjny dla niego i prowadzi do wielu chorób somatycznych o podłożu psychicznym (np. zawał serca, wrzody żołądka).

Kozioł ofiarny ( tzw. wyrzutek)

Często uzależniony rodzic ma tendencję do przerzucania odpowiedzialności i obarczania winą za uzależnienie najsłabszego członka rodziny – szuka kozła ofiarnego i usprawiedliwienia dla swojego czynu. Dziecko, które staje się owym kozłem ofiarnym zaczyna się buntować wobec takiego zachowania. Szuka aprobaty i wsparcia poza rodziną, najczęściej w grupach rówieśniczych nastawionych antyspołecznie. Staje się oschły i chłodny emocjonalnie, nie liczy się z nikim ani niczym. Nierzadko wcześnie sięga po alkohol i środki psychoaktywne, idąc w kierunku społecznej patologii.

Maskotka ( tzw. rodzinny błazen)

Rodzinne maskotki są urocze, pełne wdzięku, sprawnie rozładowują napięcie emocjonalne i łagodzą nerwowe sytuacje rodzinne. Doskonale wiedzą co powiedzieć, aby rozśmieszyć członków rodziny. Dramat maskotki polega na tym, że tak na prawdę nikt nie traktuje ich poważnie, nikt ich nie rozumie. One same często nie wiedzą kiedy zakładają maskę błazna i grają, a kiedy przestają grać i są sami sobą. Ten wzorzec zachowania prowadzi do tego, że dziecko oddziela się od swojej emocjonalności, blokuje  ją uśmiechając się, choć wewnętrznie może przeżywać lęk, obawę i trwogę.

Niewidzialne dziecko ( tzw. zagubione dziecko)

Niewidzialne dziecko, to często najmłodsze dziecko z rodziny. Jest to dziecko żyjące w świecie swoich marzeń i fantazji. Nie sprawia problemów i kłopotów wychowawczych. Czasami nawet nie wiadomo co się z nim dzieje i gdzie dokładnie przebywa. Takie dzieci powoli gubią kontakt z rzeczywistością, nie wykształcają w sobie umiejętności nawiązywania relacji z ludźmi, nie potrafią żyć i funkcjonować w społeczeństwie. Najczęściej w trudnych sytuacjach mają tendencję do unikania, albo ucieczki. Taka alienacja, zamykanie się w samym sobie i obawa przed skonfrontowaniem się z realnym życiem, prowadzi do tego, że osoby te znajdują własny sposób na uwolnienie się od rzeczywistości. Nierzadko zagłuszają swoje emocje i lęki poprzez alkohol, leki lub narkotyki.

Ukazane wzorce zachowania nie są formą stygmatyzacji – jedynie ukazują pewne prawidłowości, które mogą pojawić się u dzieci z rodzin z problemem alkoholowym. Przedstawiony opis nie przedstawia całkowitej typologii ról dzieci alkoholików. W rzeczywistości okazuje się, że może być ich znacznie więcej.

Niekiedy role wchodzą ze sobą w interakcję i łącza cechy charakterystyczne dla danego typu funkcjonowania tworząc tym samym nowy wzorzec zachowania. W różnych fazach życia dziecko może przyjmować odmienne schematy zachowania.

Jolanta Górnich
psycholog
mediator rodzinny

źródło fot. artmee.pl