Stres u dzieci – od „zdrowego stresu” do traumy cz. IV TRAUMA.

W poprzednich artykułach z tego cyklu przedstawione zostały zwyczajne sytuacje stresowe, które mogą dotyczyć dzieci w różnym wieku i powodować przykre objawy. Stres okazał się nieodłączną częścią życia każdego dziecka, a głównym zadaniem rodzica jest wsparcie malca i pomoc w radzeniu sobie z uciążliwym stresem. Warto jednak dodać, że jeśli objawy stresu utrzymują się przez dłuższy czas i znacznie utrudniają dziecku normalne funkcjonowanie, pomoc rodzica może okazać się niewystarczająca! Wtedy należy zgłosić się z dzieckiem do lekarza lub psychologa.

Oprócz „typowego” stresu, który dotyczy większości z nas, istnieje jeszcze jedna forma gwałtownego, niezwykle silnego stresu, który pozostawia po sobie trwały ślad. Jest nim trauma.

Co możemy uznać za wydarzenie traumatyczne?

Według podręcznika diagnostycznego DSM–IV za wydarzenie traumatyczne możemy uznać takie, podczas którego:

1. „dana osoba przeżyła, była świadkiem lub została skonfrontowana ze zdarzeniem lub zdarzeniami związanymi z rzeczywistą śmiercią lub zagrożeniem życia bądź poważnym zranieniem, zagrożeniem fizycznej integralności własnej czy innych ludzi,

2.  reakcja tej osoby obejmowała intensywny strach, poczucie bezradności lub horroru”.1

Przykładem zdarzeń traumatycznych są, między innymi:

poważne wypadki (np. samochodowe), przemoc seksualna i fizyczna, zagrażająca życiu choroba bliskiej osoby oraz niespodziewana śmierć kogoś bliskiego; bycie świadkiem przemocy wobec bliskiej osoby, a także informacja o tym, że bliski krewny został skrzywdzony, napadnięty, brał udział w poważnym wypadku; klęski żywiołowe oraz wszelkie działania wojenne.

Przeżycie traumy u części osób niesie za sobą poważną konsekwencję jaką jest zespół stresu pourazowego, czyli PTSD. Występuje on zwykle do 3 miesięcy po traumatycznym wydarzeniu. Według DSM- IV o zaistnieniu tego zaburzenia mówimy wówczas, gdy pojawią się następujące objawy:

  • ciągłe, natrętne przeżywanie wydarzenia (u dzieci także odtwarzanie zdarzenia poprzez zabawę)
  • powracające przykre sny na temat zdarzenia (u dzieci mogą to być przerażające sny bez treści)
  • poczucie ponownego przeżywania zdarzenia, złudzenia, halucynacje (u dzieci może nastąpić odtwarzanie traumy)
  • uniknie wszystkiego, co kojarzy się z traumatycznym zdarzeniem i zmniejszona wrażliwość na bodźce
  • nadmierne pobudzenie (np. problemy ze snem, koncentracją uwagi, drażliwość, wybuchowość)
  • objawy utrzymują się ponad miesiąc,
  • stan ten uniemożliwia normalne funkcjonowanie2

Warto jeszcze dodać, że powyższe objawy zaobserwujemy dopiero u dziecka powyżej drugiego roku życia. Młodsze dzieci przejawiają nieco inne zachowania:

– poniżej 6 miesiąca: pobudzenie, nadmierna wrażliwość na bodźce, drażliwość, zaburzenia fizjologiczne, wycofanie;

– od 6 miesiąca do roku: wzrost reakcji lękowych w nowych sytuacjach, złość, unikanie pewnych sytuacji, zaburzenia snu.

Traumą, której doświadcza wiele dzieci jest przemoc fizyczna i seksualna. Według badań objawy PTSD dotyczą 10-55% dzieci, które doznały tego rodzaju przemocy, w tym u 50-75% z nich objawy utrzymują się długotrwale, aż do wieku dorosłego. To z kolei może skutkować zaburzeniami psychicznymi w dorosłym życiu.3 Biorąc pod uwagę fakt, że sprawcami przemocy wobec dzieci najczęściej są ich bliscy, pojawia się smutny wniosek, iż dzieci doznające tego rodzaju traumy rzadko otrzymują jakąkolwiek pomoc.

Jak pomóc dziecku, które przeżyło traumę?

Dzieci są szczególnie wrażliwe na przeżywanie traumy. Ich psychika jest jeszcze nie w pełni ukształtowana i bardzo delikatna. Co więcej, dzieci są całkowicie zależne od dorosłych i to od nich zależy ich poczucie bezpieczeństwa. Przeżycie traumy nie zawsze wiąże się z wystąpieniem PTSD, natomiast zawsze pozostawi po sobie ślad, odbijając się na rozwoju psychicznym: społecznym, emocjonalnym lub intelektualnym dziecka. Dzieje się tak, ponieważ trauma bezpośrednio wpływa na struktury mózgu. Dlatego tak ważne jest, żeby otoczyć dziecko szczególną opieką i troską: jeśli zauważymy jakiekolwiek niepokojące nas objawy, podstawowym zadaniem rodzica jest wizyta z dzieckiem u psychologa lub psychiatry dziecięcego oraz podjęcie zalecanej terapii.

Różne dzieci – różne reakcje

Nie wszystkie dzieci reagują tak samo na podobne wydarzenia – oczywiście dotyczy to człowieka w każdym wieku. To, co dla jednego będzie przyczyną pojawienia się PTSD, dla innego może skończyć się, na przykład, problemami w radzeniu sobie z emocjami. Podstawowe znaczenie ma rodzaj traumy, jaką przeżyło dziecko, a także wiek (etap rozwoju) oraz kontekst, w jakim to się stało. Różnice w przeżywaniu wiążą się także z cechami osobowości dziecka oraz z relacjami panującymi w rodzinie. Bardzo ważne jest również samopoczucie innych bliskich osób, które razem z dzieckiem doświadczyły traumy. Dlatego często w przypadku traumatycznych zdarzeń pomocy specjalisty potrzebuje cała rodzina.

1 American Psychiatric Association. (2000/2008). Kryteria diagnostyczne według DSM-IV TR. (DSM-IV-TR Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Wrocław: Elsevier Urban@Partner.
2 American Psychiatric Association. (2000/2008). Kryteria diagnostyczne według DSM-IV TR. (DSM-IV-TR Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Wrocław: Elsevier Urban@Partner.
3 Dąbkowska M., Zespół stresu pourazowego u dzieci, Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej, nr 4/2002, Tom 2
Dorota Kaliciak
psycholog i pedagog